Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej — dlaczego pięć województw dostaje więcej?

Dlaczego Polska Wschodnia dostaje dodatkowe wsparcie?

Pięć województw wschodniej Polski — Lubelskie, Podkarpackie, Podlaskie, Świętokrzyskie i Warmińsko-Mazurskie — należy do najsłabiej rozwiniętych regionów w całej Unii Europejskiej. Ich PKB per capita oscyluje wokół 50–60% średniej UE, co sytuuje je na poziomie zbliżonym do regionów Rumunii, Bułgarii czy Albanii.

Mimo że regiony te korzystają ze standardowych regionalnych programów FE (z wyższą intensywnością dofinansowania niż regiony zamożniejsze), Komisja Europejska i Polska uznały, że to nie wystarczy. Dystans cywilizacyjny do reszty kraju i do średniej UE jest tak duży, że wymaga dodatkowej, dedykowanej interwencji.

Historia programu Polska Wschodnia

Dedykowany program dla Polski Wschodniej pojawił się w perspektywie 2007–2013 jako Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW). Kontynuacją był Program Operacyjny Polska Wschodnia (POPW) w perspektywie 2014–2020 z budżetem ok. 2 mld EUR, a w bieżącej perspektywie 2021–2027 funkcjonuje jako Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej (FEPW) z alokacją ok. 2,5 mld EUR.

Na co przeznaczane są środki FEPW?

FEPW 2021–2027 finansuje projekty w kilku kluczowych dziedzinach, dostosowanych do specyficznych potrzeb i szans regionów wschodnich.

Zrównoważona turystyka to jeden z priorytetów — regiony wschodnie mają wyjątkowe walory przyrodnicze (Bieszczady, Białowieża, Roztocze, Mazury), które są niewykorzystane ekonomicznie. FEPW finansuje szlaki turystyczne, infrastrukturę aktywnej turystyki, e-bike rental, trasy kajakowe i rowerowe.

Transport kolejowy w regionach wschodnich jest szczególnie zaniedbany — brakuje połączeń regionalnych między miastami wschodniej Polski. FEPW finansuje modernizację regionalnych linii kolejowych i zakup taboru.

Gospodarka wodorowa i transformacja energetyczna — choć regiony wschodnie są mniej uzależnione od węgla niż Śląsk, stają przed wyzwaniem dekarbonizacji ciepłownictwa. FEPW finansuje pilotaże w zakresie wodoru i OZE.

Inteligentne specjalizacje i MŚP — FEPW wspiera firmy z regionów wschodnich w rozwijaniu innowacji i eksportu w ramach specyficznych dla regionu specjalizacji (np. branża lotnicza w Rzeszowie, przemysł drzewny na Podlasiu).

Kto zarządza FEPW?

Instytucją Zarządzającą FEPW jest Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej — to program krajowy, choć terytorialnie ograniczony do 5 województw. Nie jest to program regionalny zarządzany przez urzędy marszałkowskie (jak zwykłe FE), lecz program krajowy ze specjalnym zasięgiem geograficznym.

Oznacza to, że nabory w FEPW ogłaszane są przez MFiPR lub dedykowane IP, a nie przez urzędy marszałkowskie. Beneficjenci z regionów wschodnich mogą jednocześnie korzystać z FEPW i ze swojego regionalnego programu FE — ale na różne projekty i bez podwójnego finansowania.

Efekty poprzednich edycji

Poprzednie edycje (PO RPW i POPW) przyniosły konkretne efekty. Wybudowano Ścianę Wschodnią — sieć tras rowerowych o łącznej długości kilkuset kilometrów. Zakupiono tabor dla kolei regionalnych (nowe Impulsy i ELFy na liniach podmiejskich). Sfinansowano liczne drogi lokalne i obwodnice małych miast. Wsparto innowacyjne firmy w Rzeszowie, Lublinie i Białymstoku.

Krytycy wskazują jednak, że programy dla Polski Wschodniej nie przełożyły się na wyraźne przyspieszenie konwergencji — dystans do średniej krajowej w PKB per capita zmniejsza się powoli. Obrońcy programu argumentują, że bez tych środków dystans byłby jeszcze większy.