Miasta na prawach powiatu — liderzy absorpcji funduszy UE

Dwa różne rankingi w jednym pytaniu

Kiedy pyta się, które samorządy są liderami absorpcji funduszy UE w Polsce, odpowiedź zależy od jednostki miary. W liczbach bezwzględnych zwyciężają największe miasta na prawach powiatu — duże ośrodki o silnej bazie gospodarczej, własnych spółkach komunalnych i rozbudowanych projektach transportowych. W przeliczeniu na mieszkańca pierwsze miejsca zajmują mniejsze powiaty grodzkie i nadmorskie, gdzie pojedyncza duża inwestycja przekłada się na wysoki wskaźnik per capita.

Miasto na prawach powiatu (powiat grodzki) to jednostka, która jednocześnie pełni zadania gminy i powiatu. W rejestrze beneficjentów występuje pod nazwą zaczynającą się od "Powiat m." — na przykład "Powiat m. Kraków" czy "Powiat m. st. Warszawa". Ta dwoistość kompetencji oznacza, że takie miasta mogą sięgać po szerszy katalog programów: od transportu publicznego i gospodarki wodno-ściekowej po edukację, zdrowie i cyfryzację. Stąd ich dominacja w danych.

Wszystkie liczby poniżej pochodzą z rejestru beneficjentów (mapadotacji.gov.pl) i dotyczą łącznego obrazu obu perspektyw finansowych. Aktualne, pełne zestawienia znajdziesz na stronach [/powiat](/powiat), [/rankingi](/rankingi) oraz [/mapa-dotacji](/mapa-dotacji).

Ranking bezwzględny: wygrywają metropolie

W ujęciu absolutnym czołówka powiatów to wyłącznie miasta na prawach powiatu. Warszawa jako jednostka samorządowa, jej spółki i instytucje zgromadziły 4,15 mld EUR — to ponad półtora raza więcej niż drugi w zestawieniu Kraków.

Wielkość tych kwot odzwierciedla skalę inwestycji infrastrukturalnych w dużych aglomeracjach: metro, tramwaje, oczyszczalnie, termomodernizacja zasobu komunalnego, projekty badawczo-rozwojowe uczelni i szpitali. Te same miasta są też siedzibami firm sięgających po fundusze z programów krajowych.

Lublin w tym zestawieniu zasługuje na osobną uwagę. Z 1,36 mld EUR w ujęciu bezwzględnym przewyższa Poznań (1,27 mld EUR), choć jest miastem mniejszym. To pokazuje, że Polska Wschodnia — objęta dodatkowym wsparciem w ramach polityki spójności — potrafi przyciągać kapitał porównywalny z bogatszym zachodem kraju. Szczegóły pojedynczego miasta sprawdzisz w jego profilu pod [/powiat](/powiat).

Ranking per capita: zmiana lidera

Gdy podzielimy dofinansowanie przez liczbę mieszkańców, wielkie metropolie spadają niżej, a na czoło wysuwają się mniejsze powiaty grodzkie i nadmorskie. Liderem jest Świnoujście z 8 614 EUR na mieszkańca — wynik wyraźnie wyższy niż jakiegokolwiek dużego miasta.

W tym zestawieniu miasta na prawach powiatu nadal są obecne, ale w innym towarzystwie. Rzeszów (5 308 EUR per capita), Toruń (4 482 EUR), Olsztyn (4 280 EUR) i Lublin (4 123 EUR) to ośrodki regionalne, w których inwestycja transportowa lub kongresowa rozkłada się na stosunkowo niewielką liczbę mieszkańców, podbijając wskaźnik. Świnoujście, jako miasto wyspiarskie z dużymi projektami portowymi i tunelowymi, jest tu skrajnym przypadkiem.

Warto zwrócić uwagę, że Warszawa, Kraków czy Łódź — bezsprzeczni liderzy w liczbach bezwzględnych — nie pojawiają się w pierwszej ósemce per capita. Ich ogromne kwoty rozkładają się na setki tysięcy lub miliony mieszkańców, przez co wskaźnik na osobę jest niższy niż w mniejszych, intensywnie inwestujących powiatach grodzkich.

Tło regionalne: gdzie leżą te miasta

Układ powiatów grodzkich nie jest przypadkowy — odzwierciedla geografię polityki spójności. W rankingu regionalnym per capita prowadzą województwa wschodnie i północne: Warmińsko-Mazurskie (3 830 EUR na mieszkańca), Zachodniopomorskie (3 380 EUR), Podlaskie (3 367 EUR), Świętokrzyskie (3 300 EUR), Kujawsko-Pomorskie (3 278 EUR) i Podkarpackie (3 277 EUR).

To właśnie z tych regionów pochodzą liderzy per capita wśród powiatów: Świnoujście i Koszalin z Zachodniopomorskiego, Rzeszów z Podkarpackiego, Olsztyn i Gołdap z Warmińsko-Mazurskiego, Toruń z Kujawsko-Pomorskiego. Fundusze UE w największym stopniu zmieniają oblicze tych części kraju, w których PKB na mieszkańca jest niższe, a luka rozwojowa względem zachodu Polski największa.

Potwierdza to relacja funduszy do PKB regionu. W Warmińsko-Mazurskiem łączne dofinansowanie odpowiada 29,3% rocznego PKB województwa, w Podkarpackiem 24,4%, w Świętokrzyskiem 23,9%, w Podlaskiem 23,5%, w Lubelskiem 23,3% i w Zachodniopomorskiem 21,4%. To miary realnego wpływu, których nie widać w samych kwotach bezwzględnych. Pełne porównanie województw znajdziesz na [/wojewodztwo](/wojewodztwo) i [/rankingi](/rankingi).

W ujęciu absolutnym mapa wygląda inaczej. Tu prowadzą województwa o największym potencjale gospodarczym i demograficznym: Mazowieckie (13,07 mld EUR), Śląskie (11,42 mld EUR), Małopolskie (9,03 mld EUR), Dolnośląskie (7,53 mld EUR), Wielkopolskie (7,13 mld EUR) i Podkarpackie (6,95 mld EUR). W każdym z tych regionów stolica administracyjna — będąca miastem na prawach powiatu — jest głównym kanałem absorpcji.

Skąd płyną pieniądze tych miast

Profil programowy tłumaczy, dlaczego duże miasta dominują w liczbach bezwzględnych. Największy strumień to programy infrastrukturalne i środowiskowe: Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 z 29,76 mld EUR oraz jego następca Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 z 14,65 mld EUR. To z tych programów finansuje się transport miejski, gospodarka wodno-ściekowa i efektywność energetyczna — czyli typowe zadania powiatu grodzkiego.

Kolejne pozycje to Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 (10,35 mld EUR), wspierający B+R skupione w ośrodkach akademickich, oraz Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020 (5,25 mld EUR). Programy regionalne — śląski (3,75 mld EUR), małopolski (3,05 mld EUR) czy wielkopolski (2,56 mld EUR) — także w dużej mierze trafiają do stolic swoich województw. Rozbicie po programach jest dostępne pod [/program](/program).

Skala całego rejestru i dynamika roczna

Dla kontekstu: rejestr obejmuje 13 527 beneficjentów i 120 853 projekty o łącznym dofinansowaniu 115,5 mld EUR, rozłożone na 380 powiatów i 16 województw. Perspektywa 2014-2020 to 83,7 mld EUR w 102 201 projektach, a otwarta jeszcze perspektywa 2021-2027 to na razie 31,8 mld EUR w 18 652 projektach — ta druga liczba będzie rosła w kolejnych latach.

Rozkład roczny pokazuje typowy dla funduszy UE rytm: silne lata kontraktacji i okresy przejściowe między perspektywami. Szczyt przypadł na 2014 rok (15 544 mln EUR), wyraźne piki widać też w 2016 (11 461 mln EUR), 2024 (11 085 mln EUR) i 2021 (10 051 mln EUR), a głębokie dołki w 2022 (2 501 mln EUR) — między perspektywami. Pełny wykres absorpcji rok po roku znajdziesz pod [/rankingi/[rok]](/rankingi) oraz [/mapa-dotacji](/mapa-dotacji).

Jak czytać te liczby

Odpowiedź na pytanie "które miasto jest liderem" zależy więc od celu. Jeśli interesuje cię całkowita skala inwestycji, patrz na ranking bezwzględny — wygrywa Warszawa. Jeśli chcesz ocenić, gdzie fundusze najmocniej zmieniają życie mieszkańca, sięgnij po wskaźnik per capita, w którym prowadzi Świnoujście. Oba spojrzenia są poprawne i wzajemnie się uzupełniają.

Każdą z tych wartości można sprawdzić u źródła. Indywidualne profile powiatów i miast znajdziesz w [/powiat](/powiat), agregaty wojewódzkie w [/wojewodztwo](/wojewodztwo), a wyszukiwarkę pojedynczych dotacji w [/baza-dotacji](/baza-dotacji). Dane pochodzą z oficjalnego rejestru mapadotacji.gov.pl, uzupełnionego o bazę Kohesio Komisji Europejskiej oraz statystyki ludności i PKB z GUS i Eurostatu; przeliczenia walutowe opierają się na kursach NBP.