Miasta na prawach powiatu — liderzy absorpcji funduszy UE

Dwa różne rankingi w jednym pytaniu

Kiedy pyta się, które samorządy są liderami absorpcji funduszy UE w Polsce, odpowiedź zależy od jednostki miary. W liczbach bezwzględnych zwyciężają największe miasta na prawach powiatu — duże ośrodki o silnej bazie gospodarczej, własnych spółkach komunalnych i rozbudowanych projektach transportowych. W przeliczeniu na mieszkańca pierwsze miejsca zajmują mniejsze powiaty grodzkie i nadmorskie, gdzie pojedyncza duża inwestycja przekłada się na wysoki wskaźnik per capita.

Miasto na prawach powiatu (powiat grodzki) to jednostka, która jednocześnie pełni zadania gminy i powiatu. W rejestrze beneficjentów występuje pod nazwą zaczynającą się od "Powiat m." — na przykład "Powiat m. Kraków" czy "Powiat m. st. Warszawa". Ta dwoistość kompetencji oznacza, że takie miasta mogą sięgać po szerszy katalog programów: od transportu publicznego i gospodarki wodno-ściekowej po edukację, zdrowie i cyfryzację. Stąd ich dominacja w danych.

Wszystkie liczby poniżej pochodzą z rejestru beneficjentów (mapadotacji.gov.pl) i dotyczą łącznego obrazu obu perspektyw finansowych. Aktualne, pełne zestawienia znajdziesz na stronach powiaty, rankingi oraz mapa dotacji.

Ranking bezwzględny: wygrywają metropolie

W ujęciu absolutnym czołówka powiatów to wyłącznie miasta na prawach powiatu. Warszawa jako jednostka samorządowa, jej spółki i instytucje zgromadziły 4,15 mld EUR — to ponad półtora raza więcej niż drugi w zestawieniu Kraków.

Wielkość tych kwot odzwierciedla skalę inwestycji infrastrukturalnych w dużych aglomeracjach: metro, tramwaje, oczyszczalnie, termomodernizacja zasobu komunalnego, projekty badawczo-rozwojowe uczelni i szpitali. Te same miasta są też siedzibami firm sięgających po fundusze z programów krajowych.

Lublin w tym zestawieniu zasługuje na osobną uwagę. Z 1,36 mld EUR w ujęciu bezwzględnym przewyższa Poznań (1,27 mld EUR), choć jest miastem mniejszym. To pokazuje, że Polska Wschodnia — objęta dodatkowym wsparciem w ramach polityki spójności — potrafi przyciągać kapitał porównywalny z bogatszym zachodem kraju. Szczegóły pojedynczego miasta sprawdzisz w jego profilu pod powiaty.

Ranking per capita: zmiana lidera

Gdy podzielimy dofinansowanie przez liczbę mieszkańców, wielkie metropolie spadają niżej, a na czoło wysuwają się mniejsze powiaty grodzkie i nadmorskie. Liderem jest Świnoujście z 8 614 EUR na mieszkańca — wynik wyraźnie wyższy niż jakiegokolwiek dużego miasta.

Pełne zestawienie pozostałych ujęć — wartości bezwzględne, per capita, udział w regionalnym PKB, programy operacyjne i powiaty — prowadzimy w Bilansie funduszy UE w Polsce 2014-2027.

W tym zestawieniu miasta na prawach powiatu nadal są obecne, ale w innym towarzystwie. Rzeszów (5 308 EUR per capita), Toruń (4 482 EUR), Olsztyn (4 280 EUR) i Lublin (4 123 EUR) to ośrodki regionalne, w których inwestycja transportowa lub kongresowa rozkłada się na stosunkowo niewielką liczbę mieszkańców, podbijając wskaźnik. Świnoujście, jako miasto wyspiarskie z dużymi projektami portowymi i tunelowymi, jest tu skrajnym przypadkiem.

Warto zwrócić uwagę, że Warszawa, Kraków czy Łódź — bezsprzeczni liderzy w liczbach bezwzględnych — nie pojawiają się w pierwszej ósemce per capita. Ich ogromne kwoty rozkładają się na setki tysięcy lub miliony mieszkańców, przez co wskaźnik na osobę jest niższy niż w mniejszych, intensywnie inwestujących powiatach grodzkich.

Tło regionalne: gdzie leżą te miasta

Układ powiatów grodzkich nie jest przypadkowy — odzwierciedla geografię polityki spójności. W rankingu regionalnym per capita prowadzą województwa wschodnie i północne: Warmińsko-Mazurskie (3 830 EUR na mieszkańca), Zachodniopomorskie (3 380 EUR), Podlaskie (3 367 EUR), Świętokrzyskie (3 300 EUR), Kujawsko-Pomorskie (3 278 EUR) i Podkarpackie (3 277 EUR).

To właśnie z tych regionów pochodzą liderzy per capita wśród powiatów: Świnoujście i Koszalin z Zachodniopomorskiego, Rzeszów z Podkarpackiego, Olsztyn i Gołdap z Warmińsko-Mazurskiego, Toruń z Kujawsko-Pomorskiego. Fundusze UE w największym stopniu zmieniają oblicze tych części kraju, w których PKB na mieszkańca jest niższe, a luka rozwojowa względem zachodu Polski największa.

Potwierdza to relacja funduszy do PKB regionu. W Warmińsko-Mazurskiem łączne dofinansowanie odpowiada 29,3% rocznego PKB województwa, w Podkarpackiem 24,4%, w Świętokrzyskiem 23,9%, w Podlaskiem 23,5%, w Lubelskiem 23,3% i w Zachodniopomorskiem 21,4%. To miary realnego wpływu, których nie widać w samych kwotach bezwzględnych. Pełne porównanie województw znajdziesz na województwa i rankingi.

W ujęciu absolutnym mapa wygląda inaczej. Tu prowadzą województwa o największym potencjale gospodarczym i demograficznym: Mazowieckie (13,07 mld EUR), Śląskie (11,42 mld EUR), Małopolskie (9,03 mld EUR), Dolnośląskie (7,53 mld EUR), Wielkopolskie (7,13 mld EUR) i Podkarpackie (6,95 mld EUR). W każdym z tych regionów stolica administracyjna — będąca miastem na prawach powiatu — jest głównym kanałem absorpcji.

Skąd płyną pieniądze tych miast

Profil programowy tłumaczy, dlaczego duże miasta dominują w liczbach bezwzględnych. Największy strumień to programy infrastrukturalne i środowiskowe: Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 z 29,76 mld EUR oraz jego następca Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 z 14,65 mld EUR. To z tych programów finansuje się transport miejski, gospodarka wodno-ściekowa i efektywność energetyczna — czyli typowe zadania powiatu grodzkiego.

Kolejne pozycje to Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 (10,35 mld EUR), wspierający B+R skupione w ośrodkach akademickich, oraz Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020 (5,25 mld EUR). Programy regionalne — śląski (3,75 mld EUR), małopolski (3,05 mld EUR) czy wielkopolski (2,56 mld EUR) — także w dużej mierze trafiają do stolic swoich województw. Rozbicie po programach jest dostępne pod programy operacyjne.

Skala całego rejestru i dynamika roczna

Dla kontekstu: rejestr obejmuje 13 527 beneficjentów i 133 432 projekty o łącznym dofinansowaniu 130 mld EUR, rozłożone na 380 powiatów i 16 województw. Perspektywa 2014-2020 to 84 mld EUR w 102 647 projektach, a otwarta jeszcze perspektywa 2021-2027 to na razie 46 mld EUR w 30 785 projektach — ta druga liczba będzie rosła w kolejnych latach.

Rozkład roczny pokazuje typowy dla funduszy UE rytm: silne lata kontraktacji i okresy przejściowe między perspektywami. Szczyt przypadł na 2014 rok (15 544 mln EUR), wyraźne piki widać też w 2016 (11 461 mln EUR), 2024 (11 085 mln EUR) i 2021 (10 051 mln EUR), a głębokie dołki w 2022 (2 501 mln EUR) — między perspektywami. Pełny wykres absorpcji rok po roku znajdziesz pod rankingi roczne oraz mapa dotacji.

Jak czytać te liczby

Odpowiedź na pytanie "które miasto jest liderem" zależy więc od celu. Jeśli interesuje cię całkowita skala inwestycji, patrz na ranking bezwzględny — wygrywa Warszawa. Jeśli chcesz ocenić, gdzie fundusze najmocniej zmieniają życie mieszkańca, sięgnij po wskaźnik per capita, w którym prowadzi Świnoujście. Oba spojrzenia są poprawne i wzajemnie się uzupełniają.

Każdą z tych wartości można sprawdzić u źródła. Indywidualne profile powiatów i miast znajdziesz w powiaty, agregaty wojewódzkie w województwa, a wyszukiwarkę pojedynczych dotacji w baza dotacji. Dane pochodzą z oficjalnego rejestru mapadotacji.gov.pl, uzupełnionego o bazę Kohesio Komisji Europejskiej oraz statystyki ludności i PKB z GUS i Eurostatu; przeliczenia walutowe opierają się na kursach NBP.