Polska Wschodnia a reszta kraju — fundusze UE per capita

Pytanie "kto ile dostaje" ma w Polsce dwie różne odpowiedzi w zależności od tego, czy patrzymy na liczby bezwzględne, czy na kwoty per capita. Mazowieckie i Śląskie wygrywają w sumach absolutnych, bo to największe i najludniejsze rynki. Ale gdy podzielimy fundusze przez liczbę mieszkańców, ranking odwraca się o 180 stopni — na szczyt wchodzą województwa Polski Wschodniej. To jeden z najlepiej udokumentowanych wzorców w całym rejestrze beneficjentów.

Niniejsza analiza opiera się wyłącznie na danych z rejestru beneficjentów (mapadotacji.gov.pl) obejmujących obie perspektywy finansowe: 2014-2020 (83,7 mld EUR, 102 201 projektów) oraz 2021-2027 (31,8 mld EUR, 18 652 projekty). Łącznie to 115,5 mld EUR rozdysponowane wśród 13 527 beneficjentów w 120 853 projektach, w 380 powiatach i 16 województwach. Aktualne, żywe wartości dostępne są na stronach /wojewodztwo, /powiat oraz /rankingi.

Dwa rankingi, dwie różne Polski

W ujęciu absolutnym pierwsza szóstka wygląda przewidywalnie: dominują regiony z dużymi miastami i silnym przemysłem. Mazowieckie z Warszawą, Śląskie z aglomeracją katowicką, Małopolskie z Krakowem. Ale to obraz mylący, jeśli chcemy ocenić, gdzie fundusze UE robią największą różnicę dla przeciętnego mieszkańca.

Poniższa tabela zestawia oba spojrzenia na podstawie zweryfikowanych danych z rejestru:

Zwróćmy uwagę na jedyne województwo, które pojawia się w obu kolumnach: Podkarpackie. Region zajmuje szóste miejsce zarówno w wartościach bezwzględnych (6,95 mld EUR), jak i w przeliczeniu na mieszkańca (3 277 EUR). To rzadki przypadek regionu, który jest jednocześnie dużym i intensywnie wspieranym odbiorcą.

Makroregion Polska Wschodnia w polityce spójności obejmuje pięć województw: warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, świętokrzyskie i podkarpackie. Cztery z nich znajdują się w pierwszej szóstce per capita. To nie przypadek — od lat funkcjonuje dedykowany Program Operacyjny Polska Wschodnia, który celowo kieruje dodatkowe środki do regionów o najniższym PKB na mieszkańca w skali całej Unii.

Fundusze a wielkość gospodarki regionu

Najmocniejszy argument o roli Polski Wschodniej widać dopiero, gdy zestawimy fundusze z wielkością lokalnej gospodarki. Relacja wsparcia UE do rocznego PKB województwa pokazuje, jak głęboko środki europejskie wnikają w słabsze gospodarki regionalne:

W Warmińsko-Mazurskim suma funduszy UE odpowiada blisko jednej trzeciej rocznego PKB województwa. Wszystkie pięć województw Polski Wschodniej znajduje się w czołówce tego zestawienia. Dla regionów o słabszej bazie podatkowej i niższych dochodach samorządów taka skala wsparcia ma znaczenie strukturalne, a nie symboliczne — to różnica między utrzymaniem a modernizacją infrastruktury, transportu czy systemu zdrowia.

Ten wskaźnik dobrze tłumaczy, dlaczego per capita nie nadąża za absolutem. Mazowieckie dostaje najwięcej w liczbach, ale ma też największą gospodarkę w kraju, więc fundusze rozpływają się w dużym PKB. W Warmińsko-Mazurskim mniejsze kwoty bezwzględne ważą znacznie więcej w lokalnej skali.

Zejście na poziom powiatów

Na poziomie powiatów obraz robi się jeszcze bardziej zróżnicowany. Liderem per capita jest Powiat m. Świnoujście (8 614 EUR na mieszkańca) z Zachodniopomorskiego — wynik napędzany dużymi inwestycjami infrastrukturalnymi przy niewielkiej liczbie mieszkańców. Za nim plasują się Powiat koszaliński (5 866 EUR) i Powiat piotrkowski w Łódzkiem (5 634 EUR).

W pierwszej ósemce powiatów per capita Polska Wschodnia jest wyraźnie obecna: Powiat m. Rzeszów (5 308 EUR, Podkarpackie), Powiat m. Olsztyn (4 280 EUR) i Powiat gołdapski (4 261 EUR) z Warmińsko-Mazurskiego oraz Powiat m. Lublin (4 123 EUR, Lubelskie). Stolice regionów wschodnich koncentrują znaczną część regionalnych środków.

W wartościach absolutnych powiaty układają się jednak inaczej — prowadzą wielkie miasta: Powiat m. st. Warszawa (4,15 mld EUR), Powiat m. Kraków (2,7 mld EUR) i Powiat m. Łódź (2,47 mld EUR). Z Polski Wschodniej do tej szóstki wchodzi Powiat m. Lublin (1,36 mld EUR). Pełne, aktualizowane listy są dostępne na /rankingi oraz na interaktywnej /mapa-dotacji.

Skąd biorą się te różnice

Podział środków nie jest losowy. Wynika z konstrukcji programów operacyjnych. Największe pule szły przez programy infrastrukturalne i krajowe: Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 (29,76 mld EUR), jego następca Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (14,65 mld EUR) oraz Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 (10,35 mld EUR). Te programy z natury kierują środki tam, gdzie realizowane są duże inwestycje — drogi, kolej, energetyka, ochrona środowiska.

Obok nich działają regionalne programy operacyjne, które rozdzielają środki według klucza terytorialnego, oraz dedykowany mechanizm dla Polski Wschodniej. To właśnie ta warstwa regionalna i wyrównawcza odpowiada za odwrócenie rankingu, gdy przechodzimy z liczb absolutnych na per capita. Pełny przegląd programów znajduje się na /program.

Co mówi rozkład w czasie

Roczna seria wypłat pokazuje, że absorpcja funduszy nie jest równomierna. Szczyt perspektywy 2014-2020 przypadł na rok 2014 (15 544 mln EUR zakontraktowanych środków), po czym strumień się wahał: 11 461 mln EUR w 2016 i 11 029 mln EUR w 2017, a następnie spadek do 5 811 mln EUR w 2019. Nowa perspektywa rozkręca się od 2021 (10 051 mln EUR), z silnymi latami 2024 (11 085 mln EUR) i 2023 (9 578 mln EUR). Pełną dynamikę rok po roku, także w rozbiciu na regiony, można prześledzić na /rankingi/[rok].

Dla Polski Wschodniej ten rytm ma znaczenie praktyczne: regiony o słabszej zdolności absorpcyjnej potrzebują czasu na przygotowanie projektów, dlatego wartości per capita najlepiej oceniać na koniec pełnej perspektywy, a nie w trakcie.

Jak czytać te dane

Wniosek jest spójny niezależnie od miernika. W liczbach bezwzględnych wygrywają największe rynki. W przeliczeniu na mieszkańca i w relacji do PKB prowadzi Polska Wschodnia, bo tak zaprojektowano politykę spójności — żeby wyrównywać, a nie utrwalać przewagę silniejszych regionów. Cztery z pięciu województw makroregionu są w czołówce per capita, a wszystkie pięć w czołówce relacji fundusze/PKB.

Konkretne kwoty dla wybranego województwa, powiatu czy programu — wraz z datą pobrania zbioru danych — najlepiej sprawdzać bezpośrednio w żywych zestawieniach: /wojewodztwo, /powiat, /baza-dotacji oraz /mapa-dotacji.