Polska Wschodnia a reszta kraju — fundusze UE per capita

Pytanie "kto ile dostaje" ma w Polsce dwie różne odpowiedzi w zależności od tego, czy patrzymy na liczby bezwzględne, czy na kwoty per capita. Mazowieckie i Śląskie wygrywają w sumach absolutnych, bo to największe i najludniejsze rynki. Ale gdy podzielimy fundusze przez liczbę mieszkańców, ranking odwraca się o 180 stopni — na szczyt wchodzą województwa Polski Wschodniej. To jeden z najlepiej udokumentowanych wzorców w całym rejestrze beneficjentów.

Niniejsza analiza opiera się wyłącznie na danych z rejestru beneficjentów (mapadotacji.gov.pl) obejmujących obie perspektywy finansowe: 2014-2020 (84 mld EUR, 102 647 projektów) oraz 2021-2027 (46 mld EUR, 30 785 projekty). Łącznie to 130 mld EUR rozdysponowane wśród 13 527 beneficjentów w 133 432 projektach, w 380 powiatach i 16 województwach. Aktualne, żywe wartości dostępne są na stronach województwa, powiaty oraz rankingi.

Dwa rankingi, dwie różne Polski

W ujęciu absolutnym pierwsza szóstka wygląda przewidywalnie: dominują regiony z dużymi miastami i silnym przemysłem. Mazowieckie z Warszawą, Śląskie z aglomeracją katowicką, Małopolskie z Krakowem. Ale to obraz mylący, jeśli chcemy ocenić, gdzie fundusze UE robią największą różnicę dla przeciętnego mieszkańca.

Poniższa tabela zestawia oba spojrzenia na podstawie zweryfikowanych danych z rejestru:

Zwróćmy uwagę na jedyne województwo, które pojawia się w obu kolumnach: Podkarpackie. Region zajmuje szóste miejsce zarówno w wartościach bezwzględnych (6,95 mld EUR), jak i w przeliczeniu na mieszkańca (3 277 EUR). To rzadki przypadek regionu, który jest jednocześnie dużym i intensywnie wspieranym odbiorcą.

Makroregion Polska Wschodnia w polityce spójności obejmuje pięć województw: warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, świętokrzyskie i podkarpackie. Cztery z nich znajdują się w pierwszej szóstce per capita. To nie przypadek — od lat funkcjonuje dedykowany Program Operacyjny Polska Wschodnia, który celowo kieruje dodatkowe środki do regionów o najniższym PKB na mieszkańca w skali całej Unii.

Fundusze a wielkość gospodarki regionu

Najmocniejszy argument o roli Polski Wschodniej widać dopiero, gdy zestawimy fundusze z wielkością lokalnej gospodarki. Relacja wsparcia UE do rocznego PKB województwa pokazuje, jak głęboko środki europejskie wnikają w słabsze gospodarki regionalne:

W Warmińsko-Mazurskim suma funduszy UE odpowiada blisko jednej trzeciej rocznego PKB województwa. Wszystkie pięć województw Polski Wschodniej znajduje się w czołówce tego zestawienia. Dla regionów o słabszej bazie podatkowej i niższych dochodach samorządów taka skala wsparcia ma znaczenie strukturalne, a nie symboliczne — to różnica między utrzymaniem a modernizacją infrastruktury, transportu czy systemu zdrowia.

Ten wskaźnik dobrze tłumaczy, dlaczego per capita nie nadąża za absolutem. Mazowieckie dostaje najwięcej w liczbach, ale ma też największą gospodarkę w kraju, więc fundusze rozpływają się w dużym PKB. W Warmińsko-Mazurskim mniejsze kwoty bezwzględne ważą znacznie więcej w lokalnej skali.

Zejście na poziom powiatów

Na poziomie powiatów obraz robi się jeszcze bardziej zróżnicowany. Liderem per capita jest Powiat m. Świnoujście (8 614 EUR na mieszkańca) z Zachodniopomorskiego — wynik napędzany dużymi inwestycjami infrastrukturalnymi przy niewielkiej liczbie mieszkańców. Za nim plasują się Powiat koszaliński (5 866 EUR) i Powiat piotrkowski w Łódzkiem (5 634 EUR).

W pierwszej ósemce powiatów per capita Polska Wschodnia jest wyraźnie obecna: Powiat m. Rzeszów (5 308 EUR, Podkarpackie), Powiat m. Olsztyn (4 280 EUR) i Powiat gołdapski (4 261 EUR) z Warmińsko-Mazurskiego oraz Powiat m. Lublin (4 123 EUR, Lubelskie). Stolice regionów wschodnich koncentrują znaczną część regionalnych środków.

W wartościach absolutnych powiaty układają się jednak inaczej — prowadzą wielkie miasta: Powiat m. st. Warszawa (4,15 mld EUR), Powiat m. Kraków (2,7 mld EUR) i Powiat m. Łódź (2,47 mld EUR). Z Polski Wschodniej do tej szóstki wchodzi Powiat m. Lublin (1,36 mld EUR). Pełne, aktualizowane listy są dostępne na rankingi oraz na interaktywnej mapa dotacji.

Skąd biorą się te różnice

Podział środków nie jest losowy. Wynika z konstrukcji programów operacyjnych. Największe pule szły przez programy infrastrukturalne i krajowe: Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 (29,76 mld EUR), jego następca Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (14,65 mld EUR) oraz Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 (10,35 mld EUR). Te programy z natury kierują środki tam, gdzie realizowane są duże inwestycje — drogi, kolej, energetyka, ochrona środowiska.

Obok nich działają regionalne programy operacyjne, które rozdzielają środki według klucza terytorialnego, oraz dedykowany mechanizm dla Polski Wschodniej. To właśnie ta warstwa regionalna i wyrównawcza odpowiada za odwrócenie rankingu, gdy przechodzimy z liczb absolutnych na per capita. Pełny przegląd programów znajduje się na programy operacyjne.

Co mówi rozkład w czasie

Roczna seria wypłat pokazuje, że absorpcja funduszy nie jest równomierna. Szczyt perspektywy 2014-2020 przypadł na rok 2014 (15 544 mln EUR zakontraktowanych środków), po czym strumień się wahał: 11 461 mln EUR w 2016 i 11 029 mln EUR w 2017, a następnie spadek do 5 811 mln EUR w 2019. Nowa perspektywa rozkręca się od 2021 (10 051 mln EUR), z silnymi latami 2024 (11 085 mln EUR) i 2023 (9 578 mln EUR). Pełną dynamikę rok po roku, także w rozbiciu na regiony, można prześledzić na rankingi.

Dla Polski Wschodniej ten rytm ma znaczenie praktyczne: regiony o słabszej zdolności absorpcyjnej potrzebują czasu na przygotowanie projektów, dlatego wartości per capita najlepiej oceniać na koniec pełnej perspektywy, a nie w trakcie.

Jak czytać te dane

Wniosek jest spójny niezależnie od miernika. W liczbach bezwzględnych wygrywają największe rynki. W przeliczeniu na mieszkańca i w relacji do PKB prowadzi Polska Wschodnia, bo tak zaprojektowano politykę spójności — żeby wyrównywać, a nie utrwalać przewagę silniejszych regionów. Cztery z pięciu województw makroregionu są w czołówce per capita, a wszystkie pięć w czołówce relacji fundusze/PKB.

Konkretne kwoty dla wybranego województwa, powiatu czy programu — wraz z datą pobrania zbioru danych — najlepiej sprawdzać bezpośrednio w żywych zestawieniach: województwa, powiaty, baza dotacji oraz mapa dotacji.